Dertig jaar lang was hij actief verslaafd. Sinds 2010 is hij clean, en inmiddels zet hij die ervaring in als familiecounselor voor gezinnen die vastlopen in dezelfde nachtmerrie. René van Collem, drummer van Doe Maar en auteur van het boek Heroïne Godverdomme, is te gast in Leader of Life de podcast. Zijn verslaving begon al voordat hij bij de band ging drummen en groeide daarna mee met zijn succes, tot hij er tijdelijk zelfs voor uit de band werd gezet. Het gesprek draait om een vraag die zowel mensen met een verslaving als hun omgeving bezighoudt: waarom voelt verslaving als zo’n lijdensweg, en hoe krijg je de leiding over je eigen leven weer terug?
Van oplossing tot gevangenis
Volgens René begint elke verslaving hetzelfde: als oplossing, niet als probleem. Een middel of gedrag geeft rust, verdooft pijn of biedt even ontsnapping aan een moeilijke jeugd. In het begin werkt dat ook echt. Maar omdat het geen echte oplossing is voor wat er onder zit, moet het steeds worden herhaald, en bouwt het lichaam tolerantie op. Wat recreatief begon, wordt geleidelijk een verplichting. Daarmee verdwijnt ook iets wat mensen zich vaak niet realiseren totdat het te laat is: keuzevrijheid. Zoals hij het zelf verwoordt:
“Verslaving is moeten, willen en dwang.”
Dat verlies van controle is precies waarom hulpverleners verslaving als ziekte behandelen en niet als karakterzwakte. Volgens Jellinek hebben ongeveer twee miljoen mensen in Nederland te maken met een verslavingsprobleem, van alcohol en tabak tot drugs en gokken. Slechts een klein deel daarvan is in beeld bij de hulpverlening. De rest houdt, net als René destijds, de schijn op alsof alles gewoon onder controle is.
De stille last van wie ernaast staat
Minstens zo belangrijk in het gesprek is de positie van de mensen rondom iemand met een verslaving. René ziet in zijn werk telkens hetzelfde patroon: ouders die schulden aflossen, partners die liegen om iemand te beschermen, familieleden die zich isoleren omdat ze geen zin meer hebben om op verjaardagen vragen te beantwoorden. Uit liefde nemen zij problemen over die niet van hen zijn, en zonder dat ze het doorhebben, raken ze zelf verstrikt in wat hij een familieziekte noemt.
Het meest voorkomende voorbeeld is financieel: geld overmaken omdat de huur anders niet betaald wordt, terwijl diezelfde situatie een maand later terugkeert. Deze goedbedoelde hulp houdt het probleem in stand in plaats van dat ze het oplost. De uitweg die René naasten aanleert is niet liefdeloos, maar juist eerlijk:
“Loslaten betekent niet dat je iemand laat vallen, maar dat je laat waar dat hoort.”
Steeds meer verslavingszorginstellingen bouwen dit inzicht inmiddels in via zogeheten systeemgesprekken, waarin familie, cliënt en behandelaar samen de dynamiek thuis bespreekbaar maken. Ook Stichting Naast biedt sinds 2005 gericht ondersteuning aan partners, ouders, kinderen en vrienden van mensen met een verslaving, juist omdat voor deze groep lange tijd nauwelijks hulp bestond.
Het keerpunt: een grens uit liefde
Het meest ontwapenende deel van het gesprek gaat over zijn eigen vrouw. Zij kende hem in actieve verslaving en was, binnen anderhalf jaar, de eerste die een harde grens trok. Ze zei het op haar eigen manier:
“Ik wil wel oud met je worden, maar ik wil niet oud van je worden.”
Voor René voelde dat destijds niet als steun, maar als afwijzing. Pas later begreep hij dat het precies het tegenovergestelde was.
Die grens verschoof de volledige verantwoordelijkheid naar hemzelf. Er was niemand meer die de rekening betaalde, de leugen dekte of het probleem gladstreek. Voor het eerst voelde hij het volle gewicht van zijn eigen situatie, zonder iets waarachter hij zich kon verschuilen. Pijnlijk, maar volgens hem ook de plek waar echte verandering begint: pijn als signaal dat iets niet klopt, in plaats van iets om voor weg te lopen.
Van lijden naar leiderschap
Voor René betekent leiderschap over je eigen leven vooral eerlijkheid naar jezelf, en het vervangen van een ongezonde copingstijl door een gezonde. Waar drugs, alcohol of gokken ooit rust en verbinding moesten geven, zoekt hij dat gevoel nu in meditatie, wandelen, sport en zijn relatie. Discipline speelt daarin een grotere rol dan mensen vaak denken: niet als beperking, maar als voorwaarde. Zoals hij het samenvat:
“Discipline geeft juist vrijheid.”
Wie alleen doet waar hij op dat moment zin in heeft, komt namelijk nergens.
Hij is er stellig van overtuigd dat herstel voor bijna iedereen binnen bereik ligt, ook al verschilt de weg ernaartoe per persoon en per situatie. Zelfs hulpverleners gaven hem ooit weinig kans:
“Ik was zelf een hopeloos geval. Zelfs in mijn laatste kliniek dachten ze: die komt er niet uit. Maar het kan dus wel.”
Zestien jaar later zit hij nuchter aan tafel, met een koffie in zijn hand, en helpt hij dagelijks anderen dezelfde weg te vinden.
Dat is meteen de kernboodschap van deze aflevering van Leader of Life de podcast: verslaving is een ziekte die zowel degene die er middenin zit als de mensen eromheen jarenlang kan laten lijden, maar herstel is voor beide kanten mogelijk. Wie zelf worstelt met een verslaving of leeft met iemand die dat doet, hoeft dat niet alleen te dragen. René van Collem deelt via zijn eigen podcast Van Verslaving naar Vrijheid en renevancollem.nl verdere tips en inzichten. Ook vind je op zijn website meer informatie over familie counseling en coaching. Luister de volledige aflevering van Leader of Life de podcast voor het hele gesprek over hoe je van lijden weer naar leiderschap komt, voor jezelf of voor iemand van wie je houdt.